Osnove VHF i UHF rada

Šta su VHF i UHF

U amaterskom radu opsezi se često dijele na HF (kratki talasi), VHF (vrlo visoke frekvencije) i UHF (ultravisoke frekvencije). VHF i UHF su zajednički naziv za one opsege koji se nalaze iznad HF područja, a ispod mikrovalova. U praksi se za početnike najčešće spominju VHF opsezi oko 50 MHz, 70 MHz i 144 MHz, te UHF opsezi oko 432 MHz i 1,2 GHz. IARU Region 1 objavljuje band-planove koji pokrivaju područje od 50 MHz do 250 GHz, uključujući VHF (50, 70, 144 MHz), UHF (432 MHz, 1,2 GHz, 2,3 GHz) i više SHF/mikrovalne opsege.

Band-planovi nisu isto što i zakonske dozvole. Oni daju smjernice kako se različiti interesi i načini rada mogu najbolje smjestiti u ograničeni spektar. IARU napominje da je poštovanje band-planova dobra amaterska praksa, da je u većini slučajeva dobrovoljno, ali da ga neke administracije ugrađuju u nacionalne propise i da ga mnogi organizatori takmičenja zahtijevaju. Ako band-plan dođe u sukob s nacionalnim propisima, nacionalni propisi imaju prednost. Za konkretne frekvencijske privilegije uvijek treba konsultovati zvanični nacionalni frekvencijski plan i regulatorne dokumente.

Kako se prostire VHF/UHF signal

VHF i UHF radio-talasi se u praksi često opisuju kao skloni liniji vida (line-of-sight). To znači da je za pouzdanu vezu najvažnije da između antena postoji otvoren put, bez prepreka. Međutim, pogrešno je tvrditi da su VHF i UHF strogo samo linija vida. Na stvarne rezultate snažno utiču:

• reljef i prepreke (brda, zgrade, šuma),
• visina antene i tačke prijema,
• troposferski efekti,
• repetitorska infrastruktura.

Zbog toga se tačne udaljenosti koje se mogu premostiti ne smiju navoditi kao fiksne činjenice bez mjernog konteksta. Ono što je za jednog operatora "domet do susjednog grada" za drugog može biti mnogo manje ili više, zavisno od konfiguracije.

Uloga terena i visine

Visina je jedan od najvažnijih faktora u VHF/UHF radu. Antena postavljena visoko, na otvorenom, ima znatno bolje šanse za uspješnu vezu od antene na niskoj tački u dolini. Reljef djeluje na dva načina: kao prepreka koja prekida put i kao reflektor koji može stvoriti dodatne putanje. Zato ista oprema na različitim lokacijama daje bitno različite rezultate.

Za početnike je korisno razmišljati ovako: prvo osigurati što bolju vidljivost prema željenom smjeru, pa tek onda razmatrati pojačanje ili druge parametre. Podizanje antene nekoliko metara, ili prelazak na obližnju uzvisinu, često daje veći efekat od promjene snage.

Simpleks rad

Simpleks je osnovni način rada u kojem obje stanice emituju i primaju na istoj frekvenciji. Kada jedan operator govori, drugi sluša; zatim se uloge mijenjaju. Ovo je najjednostavniji oblik veze i ne zahtijeva nikakvu dodatnu infrastrukturu osim samih stanica.

Simpleks je pogodan za:

• lokalne i regionalne veze kada su stanice relativno blizu ili imaju otvoren put,
• direktne veze između dvije tačke,
• situacije kada repetitor nije dostupan ili nije poželjan.

Nedostatak simpleksa je što zavisi od neposrednog puta između stanica. Ako teren prekida liniju, veza može biti nemoguća čak i na maloj udaljenosti. Zato se u praksi često kombinuje simpleks za kratke veze i repetitor za šire pokrivanje.

Repetitori

Repetitor je stanica postavljena na povoljnoj lokaciji (obično na uzvisini) koja prima signal na jednoj frekvenciji i istovremeno ga emituje na drugoj. Time se efektivno produžava domet: dvije stanice koje same ne mogu ostvariti direktnu vezu mogu komunicirati preko repetitora, jer svaka od njih treba samo da "vidi" repetitor, a ne jedna drugu.

Ključne razlike u odnosu na simpleks:

• koriste se odvojene ulazne i izlazne frekvencije (frekvencijski pomak),
• repetitor može zahtijevati tonski ili digitalni pristupni kod,
• veza zavisi od dostupnosti i pokrivenosti repetitora, a ne od direktnog puta između stanica.

Repetitori su posebno korisni za mobilni i portabl rad, gdje operator nema mogućnost da bira idealnu lokaciju antene. Međutim, treba imati u vidu da repetitor uvodi dodatne uslove: mora biti u dometu, mora biti aktivan i operator mora poznavati njegove parametre (pomak, pristupni kod, eventualna ograničenja).

Antena i njena postavka

Kod VHF/UHF rada antena je često važnija od snage predajnika. Nekoliko praktičnih smjernica za početnike:

• Postavite antenu što više i što otvorenije prema željenom smjeru.
• Izbjegavajte neposrednu blizinu metalnih masa i zidova koji mogu zakloniti ili izobličiti dijagram.
• Vodite računa o kvalitetu i dužini kabela; gubici na VHF/UHF frekvencijama mogu biti značajni.
• Za mobilni rad koristite antenu postavljenu na krov vozila, a ne unutar kabine.
• Za portabl rad, podizanje antene na štap ili obližnju uzvisinu može dramatično poboljšati rezultate.

Ove preporuke su praktične prirode i ne predstavljaju regulativu. One proizlaze iz opšteg principa da VHF/UHF signal najbolje putuje kada postoji otvoren put između antena.

Mobilni i portabl rad

Mobilni rad podrazumijeva upotrebu opreme u vozilu ili tokom kretanja. Prednosti su pokretljivost i mogućnost rada sa različitih lokacija, ali su ograničenja jasna: antena je nisko postavljena, okruženje se mijenja i često nema otvorene linije prema sagovorniku. Zato se u mobilnom radu često koriste repetitori, koji kompenzuju nepovoljnu visinu antene.

Portabl rad znači rad sa prenosivom opremom, često iz prirode ili sa uzvisina. Ovdje visina ponovo igra glavnu ulogu: operator koji se popne na brdo ili uzvisinu može ostvariti veze koje su sa niske tačke nemoguće. Zato se portabl rad često kombinuje sa SOTA (Summits on the Air) ili POTA (Parks on the Air) aktivnostima, gdje je lokacija dio same aktivnosti.

Zašto je visina presudna

Može se reći da je visina "valuta" VHF/UHF rada. Što je antena viša i što je više otvorenog prostora oko nje, to su veće šanse za uspješnu vezu. To važi i za simpleks i za repetitore: repetitor na visokoj lokaciji pokriva veće područje, a stanica na visokoj lokaciji lakše dolazi do repetitora.

Zbog toga iskusniji operatori često planiraju aktivnosti tako da iskoriste prirodne uzvisine. Za početnike je korisno da prvo savladaju osnove rada sa fiksne lokacije, a zatim eksperimentišu sa portabl radom na uzvisinama.

Digitalni i drugi načini rada

Iako su VHF i UHF tradicionalno vezani za FM i SSB govornu komunikaciju, na ovim opsezima se koriste i drugi načini rada. DMR (Digital Mobile Radio) je digitalni sistem koji se široko koristi na VHF/UHF opsezima, često preko repetitora ili mreža kao što su BrandMeister. APRS (Automatic Packet Reporting System) koristi VHF frekvencije za prenos pozicija i kratkih poruka. FT8 i WSJT-X su digitalni modovi koji se koriste i na VHF/UHF, posebno za slabije signale. EchoLink i AllStar omogućavaju povezivanje repetitora i stanica preko interneta.

Ovi načini rada dijele iste osnovne principe: potreban je otvoren put do odredišta (bilo direktno ili preko repetitora), a visina i kvalitet antene ostaju ključni faktori. Za početnike je najvažnije da prvo savladaju osnove simpleksa i rada preko repetitora, a zatim istraže digitalne modove u skladu sa svojim interesima.

Sažetak ključnih pojmova

Zaključak

VHF i UHF rad se zasniva na nekoliko osnovnih principa: razumijevanju opsega, prirodi prostiranja, razlici između simpleksa i repetitora, te važnosti antene i visine. Za početnike je najkorisnije da počnu sa simpleks vezama na otvorenom prostoru, zatim ovladaju radom preko repetitora, i postepeno istraže digitalne modove. Uvijek treba imati u vidu da su nacionalni propisi i zvanični frekvencijski planovi mjerodavni, a band-planovi IARU služe kao korisna smjernica za dobru operatorsku praksu.