Radioamaterske licence u Bosni i Hercegovini — Entry, Novice i CEPT

Uvod i pravni okvir

Radioamaterska služba u Bosni i Hercegovini uređena je na državnom nivou. Ključni dokument je Pravilo 92/2020 o radioamaterskoj službi, koje je donijelo Vijeće Regulatorne agencije za komunikacije (RAK) na 54. sjednici održanoj 22. decembra 2020. godine, a na osnovu člana 38. i člana 39. stav (1), u vezi sa čl. 31. i 37. stav 1) tač. a) i c) Zakona o komunikacijama („Službeni glasnik BiH“, br. 31/03, 75/06, 32/10 i 98/12). Pravilo je objavljeno u „Službenom glasniku BiH“, broj 5/21.

Pravilo uređuje pravo na korištenje radioamaterskog znaka i radiofrekvencijskog spektra, u skladu sa Planom namjene i korištenja radiofrekvencijskog spektra u Bosni i Hercegovini (Plan namjene). Njime se, između ostalog, uređuju radioamaterske klase i pozivni znakovi, način sticanja, prestanka i gubitka prava na znak, registracija radioopreme i javna dostupnost podataka o ostvarenim pravima.

Napomena o izvorima: Ovaj članak se oslanja na izvode iz Pravila 92/2020 i na orijentacione opise CEPT preporuka. Detalji koji nisu bili dostupni u izvodima (npr. tačne tabele opsega i snaga po klasama, broj ispitnih pitanja, pragovi prolaznosti) nisu navedeni i označeni su u napomenama za provjeru.

Definicije pojmova

Pravilo 92/2020 u članu 2. definiše ključne izraze. Za razumijevanje klasa posebno su važne sljedeće definicije:

• CEPT, Novice (N) i Entry (E) — radioamaterske klase prema preporukama CEPT (Evropske konferencije poštanskih i telekomunikacijskih uprava).
• Klasa — skup ostvarenih prava za korištenje radiofrekvencijskog spektra namijenjenog radioamaterskoj službi.
• Operator u radioamaterskoj službi — radioamater, fizička osoba koja je položila ispit za najmanje jednu klasu u skladu sa Pravilom i koja koristi znak prema važećoj dodjeli.
• Ispit — radioamaterski kvalifikacioni ispit, odnosno proces provjere znanja kandidata i njegove osposobljenosti za korištenje radioamaterskog spektra. Uspješno položen ispit kvalificira kandidata za dodjelu.
• HAREC — Usaglašena potvrda o položenom radioamaterskom kvalifikacionom ispitu (Harmonised Amateur Radio Examination Certificate), izdata od administracije koja je prihvatila usaglašavanje po osnovu članstva BiH u CEPT.
• Preporuka T/R 61-01 — preporuka CEPT (Recommendation T/R 61-01).
• Znak — radioamaterski pozivni znak je kombinacija prefiksa „E7“ i sufiksa koji se sastoji od broja i jednog ili više slova, a služi za identifikaciju u radioamaterskoj službi.
• Stanica — primopredajna oprema u radioamaterskoj službi, za čiji saobraćaj je odgovoran radioamater, operator stanice.
• Radioamaterska organizacija — pravno lice registrirano u BiH kao neprofitno udruženje građana, čiji je osnovni sadržaj djelatnosti radioamaterizam.
• Grupa radioamatera — grupa koju čine tri ili više radioamatera.

Tri radioamaterske klase

Pravilo 92/2020 prepoznaje tri radioamaterske klase: Entry (E), Novice (N) i CEPT. Ove oznake su preuzete iz preporuka CEPT i predstavljaju skup prava za korištenje radiofrekvencijskog spektra namijenjenog radioamaterskoj službi.

Dodjelom znaka operator stiče pravo da koristi radiofrekvencijski spektar namijenjen radioamaterskoj službi, koji važi za njegovu klasu. Drugim riječima, klasa određuje obim prava, a znak je identifikator u radioamaterskoj službi.

Entry klasa

Entry (E) je najniža klasa prema preporukama CEPT. U izvodima iz Pravila 92/2020 koji su bili dostupni za ovaj članak nije bilo navedeno koji tačno opsezi, snage ili načini rada pripadaju Entry klasi. Te informacije se nalaze u Planu namjene i u punom tekstu Pravila, te ih treba provjeriti u zvaničnom dokumentu prije donošenja bilo kakvih zaključaka.

Novice klasa

Novice (N) je srednja klasa prema preporukama CEPT. Kao i za Entry, izvodi dostupni za ovaj članak nisu sadržavali detaljnu tabelu prava za Novice klasu. Ono što je jasno iz definicija jeste da je klasa „skup ostvarenih prava“ i da se pravo na korištenje spektra stiče dodjelom znaka za odgovarajuću klasu.

CEPT klasa

CEPT klasa je najviša klasa u nacionalnom sistemu i vezana je za preporuku CEPT T/R 61-01. Prema Pravilu 92/2020, znakovi iz kategorija 3, 4 i 5 (konfiguracije E7na, E7naa i E7naaa) izdaju se na neograničen period i povezani su sa CEPT T/R 61-01.

Posebno je važno da se znak iz kategorije 4 (E7naa) dodjeljuje operatorima klase CEPT na osnovu podnesenog zahtjeva i raspoloživosti. Znak iz kategorije 5 (E7naaa) dodjeljuje se operatorima na osnovu podnesenog zahtjeva i raspoloživosti.

Kako se stiče pravo na znak

Pravo na dodjelu znaka ima:

• operator, državljanin BiH;
• strani državljanin sa regulisanim pravom boravka u BiH i priznatom HAREC potvrdom na osnovu člana 12. Pravila;
• radioamaterske organizacije;
• grupa operatora na osnovu člana 7. st. (3) i (4) Pravila, za potrebe učešća u grupnim takmičenjima.

Zahtjev za dodjelu znaka podnosi se dostavom popunjenog obrasca „Zahtjev za dodjelu radioamaterskog pozivnog znaka“. Obrazac sadrži opće podatke koji se razlikuju zavisno od toga da li se radi o prvoj dodjeli, promjeni, dodjeli na osnovu HAREC-a, radioamaterskoj organizaciji ili timu, odnosno organizatoru takmičenja. Među podacima se navode, između ostalog, lični podaci (ime, prezime, identifikacija), mjesto boravka i adresa u BiH, željeni pozivni znak i radioamaterska klasa po osnovu posljednjeg položenog ispita.

U zahtjevu može biti naveden jedan ili više znakova za koje je podnosilac zainteresiran. Agencija će u postupku dodjele nastojati da udovolji zahtjevima o korištenju sufiksa, ukoliko za to postoji mogućnost.

Format pozivnog znaka

Znak u radioamaterskoj službi sastoji se od prefiksa i sufiksa koji se dobija kombinovanjem slova abecede i cifara. Prefiks „E7“ je prefiks Međunarodne unije za telekomunikacije (ITU) namijenjen Bosni i Hercegovini.

Pravilo 92/2020 definiše kategorije znakova. Za operatore su relevantne sljedeće kategorije:

Pored toga, postoje i kategorije 1 (E7a) i 2 (E7aa) koje se odnose na takmičenja i posebne događaje, izdaju se na ograničeno vrijeme do godinu dana, i dodjeljuju se grupama operatora pod posebnim uslovima (npr. potvrđeni entiteti po DXCC listi).

Dodjelom znaka ostvareno je pravo na dozvolu za korištenje radioamaterskog znaka i radioamaterskog spektra u skladu sa Planom namjene.

HAREC potvrda

HAREC (Harmonised Amateur Radio Examination Certificate) je usaglašena potvrda o položenom radioamaterskom kvalifikacionom ispitu, koju izdaje administracija koja je prihvatila usaglašavanje po osnovu članstva BiH u CEPT. U kontekstu Pravila 92/2020, HAREC se pojavljuje kao osnov za dodjelu znaka stranom državljaninu sa regulisanim pravom boravka u BiH (član 5, tačka b), i kao jedan od elemenata u obrascu zahtjeva za dodjelu znaka.

HAREC treba razlikovati od nacionalne klase. Dok klasa određuje obim prava u nacionalnom sistemu, HAREC je potvrda o kvalifikaciji koja omogućava priznavanje u drugim administracijama koje su prihvatile usaglašavanje. Detalji o tome kako se tačno HAREC koristi u postupku dodjele znaka u BiH nisu bili u potpunosti dostupni u izvodima za ovaj članak i treba ih provjeriti u punom tekstu Pravila, posebno u članu 12.

CEPT T/R 61-01 — međunarodni okvir

CEPT Recommendation T/R 61-01 predviđa CEPT radioamatersku licencu koja olakšava privremeni rad radioamatera iz CEPT zemalja u drugim CEPT zemljama. Rad je dozvoljen pod uslovima iz same preporuke i pod nacionalnim propisima zemlje domaćina.

Ključne činjenice o T/R 61-01:

• Posjedovanje CEPT licence ne zamjenjuje nacionalne uslove licenciranja kod kuće.
• Lokalni propisi administracije zemlje domaćina ostaju obavezujući.
• Tačno mapiranje privilegija zavisi od nacionalnih implementacija i ekvivalencija klasa.

Iz ovoga slijedi da CEPT klasa u BiH ne znači automatski da operator može koristiti iste opsege i snage u svakoj drugoj zemlji. Uvijek treba provjeriti propise zemlje u kojoj se radi.

ECC/REC/(05)06 — Novice u međunarodnom kontekstu

ECC Recommendation (05)06 odnosi se na CEPT Novice Radio Amateur Licence za privremeni prekogranični rad novice-klasa radioamatera pod definisanim uslovima. Nacionalne administracije odlučuju o priznavanju i eventualnim ograničenjima.

To znači da Novice klasa u BiH može imati međunarodni okvir kroz ECC/REC/(05)06, ali konkretna prava zavise od toga da li je i kako zemlja domaćin prihvatila tu preporuku. Kao i kod T/R 61-01, ne treba pretpostavljati automatsko važenje ili puni obim privilegija.

Razlika između nacionalnih klasa i CEPT okvira

Važno je razlikovati dva sloja:

1. Nacionalne klase (Entry, Novice, CEPT) — definisane Pravilom 92/2020 i Planom namjene. One određuju šta operator smije raditi u Bosni i Hercegovini.
2. CEPT preporuke (T/R 61-01 i ECC/REC/(05)06) — međunarodni okvir koji olakšava privremeni rad u drugim CEPT zemljama, pod uslovima tih preporuka i nacionalnih propisa zemlje domaćina.

Nacionalna klasa i CEPT preporuka nisu isto. Operator može imati nacionalnu klasu koja mu daje određena prava u BiH, ali ta prava se ne prenose automatski u druge zemlje. Isto tako, HAREC je potvrda o ispitu, a ne licenca sama po sebi.

Klub-stanice i organizacije

Pravilo 92/2020 prepoznaje radioamaterske organizacije kao pravna lica registrirana u BiH kao neprofitna udruženja građana čiji je osnovni sadržaj djelatnosti radioamaterizam. Radioamaterske organizacije imaju pravo na dodjelu znaka.

Znak iz kategorije 5 (E7naaa) dodjeljuje se operatorima, radioamaterskim organizacijama i repetitorima. To znači da organizacije mogu koristiti znak iz ove kategorije, uz uslove navedene u Pravilu.

Posebno treba razlikovati ličnu stanicu operatora od stanice organizacije ili kluba. Zahtjev za dodjelu znaka sadrži različite skupove podataka za operatora (prva dodjela, promjena, na osnovu HAREC-a) i za radioamaterske organizacije i timove. Kod organizacija se navode registrirani naziv, ime i prezime odgovorne osobe, JIB i drugi podaci.

Detalji o tome kako tačno funkcionišu klub-stanice, ko je odgovoran za saobraćaj i koja prava imaju članovi kluba, nisu bili u potpunosti razrađeni u dostupnim izvodima. Te informacije treba provjeriti u punom tekstu Pravila i u praksi RAK-a.

Ispit i kvalifikacije

Ispit je radioamaterski kvalifikacioni ispit, odnosno proces provjere znanja kandidata i njegove osposobljenosti za korištenje radioamaterskog spektra. Uspješno položen ispit kvalificira kandidata za dodjelu znaka.

U dostupnim izvodima iz Pravila 92/2020 nisu bili navedeni broj ispitnih pitanja, prag prolaznosti (npr. 80%) niti tačan sadržaj ispita po klasama. Te podatke treba provjeriti u zvaničnom tekstu Pravila i pratećim aktima RAK-a. Ovaj članak ih ne navodi jer nisu bili potvrđeni u izvorima.

Praktične napomene za početnike

Sljedeće napomene su praktičnog karaktera i ne predstavljaju pravni savjet:

• Prije podnošenja zahtjeva za dodjelu znaka, provjerite koji obrazac je aktuelan i koje podatke treba dostaviti.
• Ako planirate rad iz inostranstva, provjerite da li zemlja domaćin prihvata CEPT T/R 61-01 ili ECC/REC/(05)06 i pod kojim uslovima.
• Imajte na umu da lokalni propisi zemlje domaćina ostaju obavezujući bez obzira na vašu nacionalnu klasu.
• Za pitanja o klasama, ispitima i privilegijama obratite se RAK-u ili nadležnoj radioamaterskoj organizaciji.

Sažetak

Pravilo 92/2020 o radioamaterskoj službi uređuje radioamaterske klase Entry, Novice i CEPT u Bosni i Hercegovini. Dodjelom znaka operator stiče pravo na korištenje radiofrekvencijskog spektra za svoju klasu. CEPT klasa je povezana sa preporukom T/R 61-01, a Novice klasa ima međunarodni okvir u ECC/REC/(05)06. HAREC je usaglašena potvrda o položenom ispitu. Međunarodni rad je moguć pod uslovima CEPT preporuka i nacionalnih propisa zemlje domaćina, pri čemu lokalna pravila ostaju obavezujuća. Detalji o opsezima, snagama, ispitnim pitanjima i pragovima prolaznosti nisu bili dostupni u izvorima za ovaj članak i treba ih provjeriti u zvaničnim dokumentima.